Người đàn ông ở lại với Apple suốt nửa thế kỷ
02/04/26
 |
| Một trong những nhân viên đầu tiên của Apple nhìn lại 50 năm gắn bó. |
Trong Thung lũng Silicon tôn thờ tốc độ, nơi các công ty được dựng lên giữa cơn sốt vốn và có thể tan biến chỉ sau một mùa công nghệ, sự bền bỉ gần như trở thành phẩm chất hiếm hoi. Chris Espinosa, một trong những nhân viên đầu tiên của Apple, là hiện thân hiếm hoi của điều đó. Ông vào làm khi công ty còn lắp máy tính bằng tay trong nhà của Steve Jobs. 50 năm sau, khi Apple trở thành đế chế trị giá hàng nghìn tỷ USD, ông vẫn ở đó. Câu chuyện của Espinosa không chỉ kể về lòng trung thành với một công ty. Nó kể về cách một startup non nớt trở thành biểu tượng toàn cầu và về điều mà Thung lũng Silicon ngày nay có lẽ đang đánh mất.
Từ xe máy đến gara huyền thoại
Năm 1976, Chris Espinosa mới 14 tuổi. Mỗi chiều thứ Tư, cậu bé chạy chiếc xe máy Puch đi hơn 2 km tới chỗ làm, đỗ xe rồi bước vào công việc trình diễn những chiếc máy tính đầu tiên của Apple cho khách hàng. Khi ấy, cậu vẫn phải đi học, chưa có bằng lái ô tô, và Apple vẫn còn là một công ty nhỏ tới mức mọi thứ đều có vẻ tạm bợ. Nhưng chính trong sự tạm bợ ấy, cả một ngành công nghiệp đang được khai sinh.
Espinosa trở thành nhân viên số 8 của Apple, một startup lắp ráp máy tính thủ công trong ngôi nhà tuổi thơ của Steve Jobs. Đó là thời kỳ mà, như ông nhớ lại, mọi thứ đều vừa hứa hẹn vừa bất an. Một ý tưởng tốt có thể khai sinh công ty. Nhưng cũng chính công ty ấy có thể chết rất nhanh, hoặc vì không tìm được khách hàng, hoặc vì không biết cách lớn lên. Trong Thung lũng Silicon sơ khai ấy, phá sản không phải tai nạn. Nó là quy luật.
Apple trước khi trở thành huyền thoại
Ngày nay, Apple là cái tên gần như đồng nghĩa với quyền lực công nghệ toàn cầu. Công ty trị giá xấp xỉ 4.000 tỷ USD, kiếm hơn 100 tỷ USD lợi nhuận mỗi năm và có khoảng 2,5 tỷ thiết bị đang được sử dụng trên toàn thế giới. Chuỗi cung ứng của họ định nghĩa cách một tập đoàn công nghệ toàn cầu vận hành; hệ sinh thái sản phẩm nhào nặn cả ngành điện toán lẫn giải trí. Nhưng mọi đế chế đều bắt đầu từ một nơi rất nhỏ, và Apple không phải ngoại lệ.
Trước khi trở thành gã khổng lồ, Apple là sản phẩm của một nền văn hóa mày mò điện tử rất đặc trưng của California. Jobs, Steve Wozniak, Espinosa và nhiều nhân viên đầu tiên cùng học tại Homestead High School, Cupertino. Họ gặp nhau ở các cửa hàng máy tính, Homebrew Computer Club, những nơi máy tính khi ấy chưa là sản phẩm tiêu dùng phổ biến mà chỉ là niềm say mê của một nhóm người tin rằng họ đang chạm vào tương lai. Chính Jobs đã tuyển Espinosa ở Byte Shop để viết chương trình cho Apple II bằng BASIC, thứ ngôn ngữ lập trình giờ đã lỗi thời, nhưng khi ấy là một phần của việc tạo ra toàn bộ ngành công nghiệp từ con số không.
Theo Espinosa, cái đáng nhớ nhất ở giai đoạn ấy là cảm giác mọi thứ đều phải được phát minh từ đầu. Không chỉ sản phẩm, mà cả chính thị trường của sản phẩm. Không chỉ phần mềm, mà cả ý tưởng rằng sẽ tồn tại những cửa hàng bán máy tính và những công ty phần mềm thương mại. Đó là thời kỳ sáng tạo không diễn ra trên phần ngọn của một ngành đã trưởng thành. Nó diễn ra ở tầng móng.
Ở lại không phải vì dễ, mà vì đã đi cùng Apple quá xa
Câu chuyện của Espinosa sẽ ít đặc biệt hơn nếu Apple chỉ là một đường đi thẳng lên đỉnh cao. Nhưng Apple không đi theo đường thẳng. Nó đi qua hỗn loạn, sa sút, cắt giảm nhân sự và cả những giai đoạn gần như mất phương hướng. Năm 1978, Espinosa có quãng nghỉ duy nhất để học tại Đại học California, Berkeley. Nhưng ngay cả khi đó, ông vẫn làm bán thời gian cho Apple, thức đêm viết cuốn hướng dẫn sử dụng hơn 200 trang cho Apple II. Đến năm 1981, Jobs thuyết phục ông bỏ đại học để quay lại làm toàn thời gian.
Jobs ra đi sau cuộc đấu quyền lực với John Sculley. Apple bước vào thời kỳ dài chông chênh, nơi những giá trị và tham vọng lớn vẫn còn, nhưng định hướng thì ngày càng mờ. Công ty sa sút tài chính. Nhân sự bị cắt giảm “hết lần này đến lần khác”. Chính quản lý từng nói rằng ông ở lại vì gói thôi việc dành cho người có thâm niên quá đắt đỏ. Lời nói đó vừa cay đắng vừa chân thực, rất khác với huyền thoại bóng bẩy mà người đời hay gắn cho Apple.
Tại thời điểm ấy, Espinosa hiểu rõ tình thế của mình. Không bằng đại học. Chỉ từng làm đúng một công ty. Nếu Apple tắt đèn, có lẽ ông cũng phải bắt đầu lại từ con số rất thấp. Nhưng rồi ông tự nhủ: mình đã ở đây khi họ bật đèn, thì cứ ở lại tới lúc họ tắt đèn. Đó là một câu nói đùa có phần đen tối. Nhưng cũng là định nghĩa đẹp về lòng gắn bó trong một ngành công nghiệp vốn không nổi tiếng về sự bền bỉ.
Steve Jobs trở lại, Apple được tái sinh
Nếu nửa đầu Apple là câu chuyện của táo bạo và kiêu ngạo, thì nửa sau là câu chuyện của tái sinh. Espinosa gọi sự trở lại của Jobs năm 1997 là một “điểm ngoặt”. Không phải vô cớ. Những năm sau đó, với iPod rồi iPhone, Apple không chỉ hồi sinh. Họ tái định nghĩa điện tử tiêu dùng hiện đại. Những gì từng bị xem là kỳ quặc, thậm chí đáng sợ trong thập niên 1970, một chiếc máy tính cây, laptop, hay một thiết bị đeo trên cổ tay, giờ trở thành chuẩn mực đời sống.
Vì thế, câu chuyện của Espinosa lớn hơn một hành trình nghề nghiệp cá nhân. Nó trở thành trục thời gian sống của cả ngành công nghệ. Ông đã nhìn thấy Apple khi máy tính còn là đồ chơi của dân mê điện tử, khi công ty gần như mất linh hồn và trở thành cỗ máy định hình hành vi tiêu dùng của hàng tỷ người. Hiếm có ai đứng đủ lâu ở một nơi để thấy trọn vẹn cả vòng đời ấy.
Sự trung thành hiếm hoi giữa thung lũng tôn thờ tốc độ
Ngày nay, Espinosa làm việc trên hệ điều hành cho Apple TV. Vai trò của ông thay đổi nhiều lần trong 50 năm, nhưng sự hiện diện của ông mang một ý nghĩa biểu tượng mà có lẽ chính Apple cũng khó tái tạo bằng văn hóa doanh nghiệp. Trong nền kinh tế hiện đại, người gắn cả đời với một công ty đã hiếm. Trong Thung lũng Silicon, điều đó gần như lạc loài. Ở nơi startup mọc lên rồi sụp xuống chóng mặt, nơi kỹ sư và quản lý sản phẩm nhảy việc vài năm một lần, ở lại lâu dài gần như bị xem là trái logic của ngành.
Espinosa nhìn sự thay đổi ấy với chút hoài nghi. Theo ông, quá nhiều công ty công nghệ ngày nay được dựng lên bởi những kẻ làm ăn lanh lẹ tin mình là Steve Jobs, đi tìm cho mình một Steve Wozniak, gọi vốn, nuôi một công ty chưa có lãi và mong thoát ra trước khi bong bóng vỡ. Mô hình ấy, ông nói, không được xây để tạo ra sự ổn định, cũng không được xây để thực sự phục vụ lợi ích khách hàng. Nó được xây để săn bong bóng tiếp theo. Đó là lời phê bình ngắn nhưng đánh vào đạo đức kinh doanh của thời đại startup.
Tất nhiên, Apple ngày nay cũng không còn là công ty hồn nhiên của gara năm 1976. Họ là một thế lực chính trị, một doanh nghiệp phải đối mặt với thuế quan, chống độc quyền, địa chính trị, sức ép từ trí tuệ nhân tạo và câu hỏi về sản phẩm lớn tiếp theo sau iPhone. Họ không còn là tuổi trẻ của ngành. Họ là tuổi trưởng thành: giàu có, quyền lực, nhưng cũng nặng gánh và dễ bị nghi ngờ hơn.
Câu chuyện trưởng thành của Apple
Chân dung Chris Espinosa chạm tới độc giả hơn một bài kỷ niệm doanh nghiệp bởi lời nhắc, đằng sau mọi huyền thoại công nghệ đều có những con người ở đủ lâu để chứng kiến phần hào quang lẫn phần xuống dốc. Không phải ai ở lại lâu cũng đáng ngợi ca. Nhưng trong trường hợp của Espinosa, sự ở lại ấy giống một chứng tích hiếm hoi của thời kỳ khi công nghệ còn được làm ra bởi những người vừa tò mò vừa nhẫn nại, chứ chưa hoàn toàn bởi các chiến lược thoái vốn và những bài thuyết trình gọi vốn.
Nửa thế kỷ ở một công ty không chỉ nói lên sự trung thành mà nói lên một điều khác: khả năng lớn lên cùng định chế mà không rời bỏ ở thời điểm dễ dàng hơn cả để ra đi. Trong một nền kinh tế tôn vinh sự dịch chuyển liên tục, câu chuyện của Espinosa mang lại đối trọng đáng suy ngẫm. Có những giá trị không thể được đo hết bằng quyền chọn cổ phiếu, dù chính cổ phiếu Apple đã làm nên cả một gia tài cho những người đến sớm. Có những thứ chỉ hiện ra khi một con người đứng đủ lâu trong dòng chảy lịch sử để biến mình thành một phần của nó.
Và đó có lẽ là điều đáng nhớ nhất vào sinh nhật 50 năm của Apple: không chỉ là quy mô 4.000 tỷ USD, hay hàng tỷ thiết bị ngoài kia. Mà là việc ở một góc nào đó trong hệ điều hành Apple TV, vẫn có dấu tay của một cậu bé từng chạy xe máy tới gara của Steve Jobs vào một chiều thứ Tư năm 1976.
shared via nytimes,
