Ông Putin và cuộc phong tỏa số nước Nga
01/04/26
 |
| Trong số tất cả các ví dụ về sự gia tăng đàn áp ở Nga trong bốn năm chiến tranh Ukraine, ít có ví dụ nào ảnh hưởng đến nhiều người hơn việc siết chặt các hạn chế truy cập Internet. Ảnh: Alexander Zemlianichenko/Associated Press |
Điện Kremlin không chỉ kiểm duyệt Internet. Họ đang tái thiết Internet. Với các đợt ngắt mạng di động, việc bóp nghẹt Telegram và nỗ lực ép người dân sang một ứng dụng do nhà nước hậu thuẫn, Vladimir Putin đang theo đuổi bước đi táo bạo nhất từ trước tới nay trong cuộc chiến giành quyền kiểm soát đời sống số của người Nga. Đây không chỉ là câu chuyện về công nghệ. Nó là câu chuyện về quyền lực, nỗi sợ và cách chế độ thời chiến tìm cách khóa chặt chính xã hội của mình.
Vụ cháy nhỏ, bước lùi lớn
Khi trung tâm thương mại gần Kremlin bốc cháy, một kênh Telegram ở Moscow cử phóng viên tới hiện trường. Nhưng phóng viên ấy không thể gửi ảnh, cũng không thể phát video. Internet di động ở trung tâm thủ đô bị cắt. Telegram, ứng dụng nhắn tin phổ biến nhất nước Nga bị bóp băng thông. Cuối cùng, cô phải gọi về điện thoại bàn của tòa soạn để đọc miệng những gì đang thấy: xe cứu hỏa, xe cứu thương, người dân chạy tán loạn. Trong một khoảnh khắc, Moscow của năm 2026 bỗng vận hành như năm 1997.
Chi tiết ấy nói lên nhiều điều hơn một sự cố nhất thời. Nó cho thấy nước Nga không chỉ sống dưới chế độ kiểm duyệt thông tin, mà đang bị buộc làm quen với dạng thiếu kết nối có chủ đích. Khi nền tảng phổ biến nhất nước có thể bị bóp nghẹt theo ý chí nhà nước, thì điều bị phá hủy không chỉ là sự tiện lợi. Điều bị phá hủy là cảm giác bình thường của đời sống hiện đại.
Từ chặn nền tảng đến kiểm soát hạ tầng
Trong nhiều năm, điện Kremlin từng bước siết Internet Nga. Ban đầu là áp lực lên nền tảng, buộc gỡ nội dung, chặn từng dịch vụ riêng lẻ. Sau cuộc xâm lược toàn diện Ukraine năm 2022, quá trình ấy tăng tốc rõ rệt. Twitter, Facebook, Instagram rồi YouTube lần lượt bị đánh mạnh. WhatsApp cũng bị nhắm tới. Người dùng Nga đáp lại bằng VPN, bằng lách luật, bằng đủ loại lối vòng. Nhưng lần này, Moscow đi xa hơn: không chỉ chặn ứng dụng, mà cắt thẳng vào Internet di động ở những khu vực cụ thể.
Nhà chức trách giải thích rằng đó là biện pháp an ninh, nhằm ngăn các cuộc tấn công bằng drone của Ukraine lợi dụng mạng di động Nga. Điều đó đúng một phần. Nhưng các chuyên gia cho rằng đây cũng là kiểu mất kết nối có mục tiêu mà nhà nước sẽ sử dụng nếu bất ổn xã hội bùng phát. Nói cách khác, cuộc chiến ở Ukraine đang được dùng như lý do để hoàn thiện một công cụ kiểm soát trong nước. Đó là logic quen thuộc của các chế độ thời chiến: mọi biện pháp khẩn cấp cuối cùng đều quay vào công dân.
Telegram bị “đánh” vì quá tự do
Nếu có một biểu tượng cho phần internet còn tương đối mở ở Nga, đó là Telegram. Hơn 100 triệu người Nga dùng ứng dụng này mỗi tháng. Với nhiều người, Telegram không chỉ là một ứng dụng nhắn tin. Nó là nơi đọc tin, theo dõi phóng sự của các kênh độc lập, nghe bình luận chính trị, giữ liên lạc, quyên góp, thậm chí tổ chức đời sống số hằng ngày. Nước Nga, nơi truyền thông truyền thống bị thuần hóa gần hết, Telegram trở thành mảnh đất cuối cùng chưa hoàn toàn nằm gọn trong tay nhà nước.
Vì thế nó phải bị triệt. Điện Kremlin từng chấp nhận Telegram, thậm chí tận dụng nó. Nhà nước dùng các kênh Telegram để lan truyền tuyên truyền chiến tranh. Binh sĩ dùng nó để liên lạc với gia đình và gây quỹ cho đơn vị. Nhưng cái giá của sự hữu ích là Telegram cũng cho phép điều ngược lại: người Nga vẫn có thể đọc tin không qua kiểm duyệt, nghe tiếng nói lưu vong và biết rằng còn tồn tại một đời sống công cộng ngoài màn khói chính thức. Với một chế độ ám ảnh bởi kiểm soát, chừng đó đã là quá nhiều.
Điện Kremlin càng có lý do để cảnh giác sau bài học Yevgeny Prigozhin. Ông trùm Wagner từng dùng Telegram để đăng các video chửi rủa giới quân sự Nga và xây dựng lượng người theo dõi đông đảo giữa những người lính bất mãn. Cuộc binh biến thất bại năm 2023 cho Kremlin thấy sự thật khó chịu: một ứng dụng nhắn tin, nếu đủ mở, có thể trở thành hạ tầng của thách thức chính trị thực sự.
Mục tiêu cuối cùng là thay thế, không chỉ là cấm đoán
Bóp nghẹt Telegram chỉ là nửa chiến lược. Nửa còn lại là đẩy người Nga sang MAX, “siêu ứng dụng” do nhà nước phê chuẩn. Ý đồ ở đây không hề tinh vi: nếu không thể tin dân chúng sẽ tự nguyện rời bỏ nền tảng nước ngoài, thì hãy làm cho các nền tảng ấy hoạt động tồi tới mức người dân bị buộc phải chuyển sang hệ thống dễ kiểm soát hơn. Đó không đơn thuần là chính sách công nghệ. Đó là tái cấu trúc xã hội số bằng cưỡng bức mềm.
Nga có thể không sao chép được mô hình “Vạn lý tường lửa” kiểu Trung Quốc, nơi internet bị khép kín từ đầu. Nhưng theo các chuyên gia, họ đang tiến rất nhanh tới mô hình Iran: danh sách trắng các trang được phép tồn tại, những vùng mất kết nối có chủ đích, và một mạng nội bộ bị nhà nước nắm chặt. Với Putin, đó là con đường thực tế hơn. Nó không đòi hỏi phải khóa cả hệ thống ngay tức khắc; chỉ cần bóp dần, thay dần, và để xã hội quen dần với sự co hẹp.
Cái giá của kiểm soát không chỉ là tự do, mà là sự sống thường ngày
Điều khiến chiến dịch này gây giận dữ không chỉ là chuyện quyền tự do biểu đạt. Nó phá vỡ cả sinh hoạt cơ bản. Khi Internet di động biến mất, người dân Moscow quay lại dùng tiền mặt. Ứng dụng gọi xe tê liệt, nhiều người phải vẫy xe trên đường. Doanh số bộ đàm, bản đồ giấy, máy nghe nhạc cũ, điện thoại bàn analog tăng mạnh. Ngay cả trong điện Kremlin, giới chức cũng phải quay lại dùng điện thoại cố định. Đó là hình ảnh kỳ lạ của một cường quốc tự nguyện làm cho xã hội mình kém hiệu quả hơn chỉ để đổi lấy sự dễ trị.
Một số hậu quả còn nguy hiểm hơn. Trong thời gian mất mạng, thiết bị theo dõi đường huyết đeo trên người trẻ em mắc tiểu đường không thể truyền dữ liệu thời gian thực cho cha mẹ để điều chỉnh insulin. Ở đó, vấn đề không còn là bất tiện. Nó trở thành rủi ro sức khỏe trực tiếp. Khi nhà nước cắt internet để phục vụ kiểm soát, họ không chỉ chặn tiếng nói đối lập. Họ chặn luôn những dòng dữ liệu mà đời sống hiện đại cần để vận hành an toàn.
Bất mãn có thật, nhưng bị bóp nghẹt
Dấu hiệu phản ứng xuất hiện. Ở nhiều thành phố, người dân tìm cách xin phép biểu tình phản đối việc ngắt mạng và bóp ứng dụng. Tất cả đều bị chặn. Ít nhất 50 người đã bị bắt từ cuối năm 2025 vì phản đối các hạn chế Internet. Ngay cả một số quan chức và nghị sĩ thân chiến tranh cũng bắt đầu khó chịu. Thống đốc vùng Belgorod gọi Telegram là hạ tầng sống còn với người dân đang sống dưới nguy cơ không kích. Trong quốc hội Nga, một số nghị sĩ hiếm hoi yêu cầu nhà chức trách giải thích. Nghị quyết thất bại, nhưng bản thân việc nó xuất hiện đã là tín hiệu lạ trong một hệ thống vốn quen tuyệt đối phục tùng.
Nhưng vấn đề của nước Nga ngày nay không nằm ở thiếu bất mãn. Vấn đề là bất mãn ấy không còn cửa thoát. Người dân có thể giận dữ. Họ có thể càu nhàu trên mạng, chừng nào mạng còn hoạt động. Họ có thể dùng VPN, tìm lối vòng, chửi rủa trong tuyệt vọng. Nhưng sau nhiều năm chiến tranh và đàn áp, họ cũng đã học được một bài học tàn nhẫn: nhà nước có thể làm hỏng cuộc sống của họ, còn họ thì gần như không thể làm gì để đảo ngược điều đó.
Internet có chủ quyền, công dân không có lựa chọn
Sau các cuộc biểu tình 2011 – 2012, Putin đã thôi nhìn Internet như một công cụ phát triển hay hiện đại hóa. Ông nhìn nó như mối đe dọa. Sự nổi lên của Alexei Navalny, từ một blogger chống tham nhũng thành nhân vật có thể biến nội dung lan truyền thành biểu tình ngoài đường, càng củng cố nỗi ám ảnh ấy. Từ đó, Kremlin dần xây dựng cái gọi là “Internet có chủ quyền”, một khái niệm nghe có vẻ yêu nước, nhưng thực chất là lời biện hộ cho mạng lưới nơi nhà nước quyết định cái gì được thấy, được nói và được lan đi.
Giờ đây, dự án ấy đang tới giai đoạn hoàn thiện nhất. Không chỉ là chặn nội dung bất lợi hay dọa các nền tảng nước ngoài. Mục tiêu lớn hơn là biến điện Kremlin thành cổng trung gian bắt buộc giữa công dân Nga và thế giới. Một khi điều đó thành hiện thực, kiểm duyệt sẽ không còn là hành vi can thiệp vào dòng thông tin. Nó trở thành chính dòng thông tin.
Nước Nga không chỉ đang mất Internet tự do. Nó đang bị buộc phải quen dần với kiểu đời sống nơi kết nối là ân huệ của nhà nước, còn im lặng mới là trạng thái mặc định.
shared via nytimes,
