Huyền thoại miễn trừ của ngành công nghệ
07/08/26
 |
| Ảnh: Outsidein/Noema |
Trong nhiều năm, các tập đoàn công nghệ lớn dựng quanh mình pháo đài chống lại quản lý nhà nước bằng lập luận quen thuộc: công nghệ tạo ra nhiều điều tốt đẹp hơn tác hại. Tuy nhiên, khi mạng xã hội làm gia tăng phân cực, nhận diện khuôn mặt nhận sai người da màu, điện thoại thông minh ảnh hưởng đến sức khỏe tinh thần và các nền tảng số làm biến dạng đời sống đô thị, câu hỏi đặt ra không còn là công nghệ có “ý định tốt” hay không mà là vì sao một ngành gây tác động lớn đến xã hội lại được đối xử như thể nó đứng ngoài luật chơi chung.
Lời biện hộ “chúng tôi làm nhiều điều tốt”
Mỗi khi Big Tech bị chất vấn trước truyền thông hoặc Quốc hội Mỹ, các lãnh đạo công nghệ thường quay về luận điểm: nhìn chung, ngành của họ làm nhiều điều tốt hơn điều xấu. Nghe qua, đây là lời tự vệ hấp dẫn. Công nghệ tạo sản phẩm tiện lợi, kết nối hàng tỷ người, sinh ra của cải khổng lồ, mở ra giấc mơ khám phá không gian và thúc đẩy những mô hình kinh doanh từng không thể tưởng tượng. Tuy nhiên, vấn đề nằm ở chỗ: ai có quyền định nghĩa “điều tốt” ấy? Các công ty công nghệ thường tự coi mình là người hiểu tương lai tốt hơn phần còn lại của xã hội. Họ nói về đổi mới, tiện ích, tăng trưởng và những khả năng chưa xuất hiện. Trong khi tác hại diễn ra ngay trước mắt: hệ thống nhận diện khuôn mặt nhận sai người da màu, thuật toán củng cố định kiến, Facebook làm sâu thêm phân cực chính trị, Airbnb góp phần rút ruột trung tâm đô thị, điện thoại thông minh gây tổn hại sức khỏe tinh thần.
Ngay cả khi công nghệ thật sự tạo ra nhiều tiện ích, điều này không thể trở thành giấy miễn trừ trách nhiệm. Hiện tại, ngành không được phép gây hại chỉ vì nó hứa hẹn tương lai rực rỡ.
“Tech exceptionalism” là gì?
Có thể gọi cơ chế này là chủ nghĩa biệt lệ công nghệ – tech exceptionalism. Đây là niềm tin “tech” khác về bản chất so với mọi ngành công nghiệp trước đây, vì nó đổi mới nhanh hơn, có ý định tốt hơn và có khả năng tạo ra những đột phá chưa từng có. Theo logic này, những tổn hại ở cấp cá nhân, cộng đồng hay thậm chí quốc gia có thể được xem như cái giá chấp nhận được cho lợi ích vĩ mô trong tương lai. Chính huyền thoại này giúp Thung lũng Silicon né tránh những câu hỏi mà các ngành khác phải đối mặt từ lâu. Hóa chất, ô tô, tài chính, dược phẩm, thực phẩm – tất cả đều bị quản lý khi tác động tiêu cực của chúng đe dọa công chúng. Tuy nhiên, công nghệ lại tự trình bày mình như ngoại lệ: nếu bị quản lý quá sớm, xã hội có thể bỏ lỡ phát minh tiếp theo, bước nhảy tiếp theo, cuộc cách mạng tiếp theo.
Từ khẩu hiệu “move fast and break things” của Facebook, cả thế hệ doanh nhân lớn lên với niềm tin phá vỡ trật tự cũ tự thân là điều tốt. Nếu vài thứ bị phá theo: quyền riêng tư, sức khỏe tinh thần, nền dân chủ – hậu quả ấy có thể xử lý sau. Trong văn hóa ấy, “đổi mới” trở thành thánh vật, còn “hệ quả ngoài ý muốn” bị hạ xuống thành phụ phẩm không thể tránh.
Bài học từ các ngành từng bị quản lý
Nước Mỹ không xa lạ với các tập đoàn chống lại quản lý. Đầu thế kỷ 20, những bê bối trong ngành đóng gói thịt và thuốc sáng chế góp phần dẫn tới sự ra đời của Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ – FDA. Năm 1929, sự sụp đổ của phố Wall và cuộc Đại Khủng hoảng đưa tới Ủy ban Chứng khoán và Giao dịch Mỹ – SEC. Năm 1970, các hủy hoại môi trường được Rachel Carson phơi bày trong cuốn Silent Spring (Mùa xuân vắng lặng) thúc đẩy việc thành lập Cơ quan Bảo vệ Môi trường Mỹ – EPA.
Điểm chung rất rõ: khi doanh nghiệp lớn tạo ra rủi ro công cộng, xã hội phải đặt ra luật chơi. Những lợi ích của nhà thờ không miễn trừ trách nhiệm trước bê bối lạm dụng. Sự tiện lợi của nhựa không cho phép ngành hóa chất đầu độc sông ngòi và bầu trời. Tương tự, tiện ích của công nghệ không thể biến các công ty số thành thực thể đứng ngoài trách nhiệm xã hội.
Tương lai như lá chắn
Chủ nghĩa biệt lệ công nghệ không chỉ dựa vào lợi ích hiện tại mà còn sử dụng tương lai như lá chắn. Các công ty tự nhận là “tech” thường định giá không theo doanh thu hiện tại, mà theo doanh thu có thể có trong tương lai nhờ các đổi mới chưa xuất hiện. Tesla là ví dụ nổi bật: dù chiếm chưa tới 3% thị phần ô tô toàn cầu, việc được nhìn như công ty công nghệ giúp hãng đạt mức định giá từng vượt tổng giá trị của nhiều tập đoàn ô tô truyền thống cộng lại.
Tuy nhiên, hiệu ứng quan trọng hơn nằm ở chính sách. Khi công ty được gắn nhãn “tech”, tác hại thường cân đo không phải với lợi ích hiện tại, mà với những điều tốt đẹp nó hứa sẽ tạo ra. Vì quản lý luôn tạo thêm ma sát và làm chậm hành động của doanh nghiệp, các tập đoàn có thể lập luận mọi quy định đều nguy hiểm: chúng làm chậm con đường tới tương lai tốt đẹp hơn. Đây là kiểu kinh doanh bằng kỳ vọng. Khi nhỏ, huyền thoại công nghệ giúp công ty nhận định giá cao hơn. Khi lớn, nó giúp công ty đòi hỏi ít quản lý hơn. Cùng câu chuyện phục vụ hai mục đích: lợi thế tài chính và lợi thế chính trị.
Quản lý sinh ra để đặt giới hạn
Trong thế giới công nghệ, lý tưởng trung tâm là khiến mọi thứ vận hành trơn tru: bỏ trung gian, tăng tiện lợi, rút ngắn thao tác, khiến mọi thứ nhanh hơn. Tuy nhiên, trong quản trị công, ma sát có vai trò ngược lại. Quy định được sinh ra để làm cho hành vi gây hại trở nên đắt đỏ hơn và buộc doanh nghiệp phải tính đến chi phí trước đây họ đẩy sang người dùng, cộng đồng hoặc xã hội.
Vì vậy, sự chậm lại do quản lý không phải lỗi hệ thống mà là tính năng. Nền dân chủ không thể giao quyền quyết định lợi ích công cộng cho những công ty có động cơ tối đa hóa tăng trưởng, dữ liệu và thị phần. Những đánh đổi giữa đổi mới và an toàn, giữa tiện ích và quyền riêng tư, giữa tăng trưởng và dân chủ phải là quyết định chính trị, không phải quyết định nội bộ của các nhà sáng lập.
Công nghệ cũng phải sống trong luật chơi chung
Điều này không có nghĩa chính phủ hiện nay đủ năng lực quản lý công nghệ. Nhiều nhà lập pháp thiếu hiểu biết kỹ thuật; nhiều cơ chế pháp lý chậm hơn tốc độ đổi mới. Tuy nhiên, giải pháp không thể là trao cho công nghệ tấm vé miễn trừ. Ngược lại, nhà nước cần nâng cao năng lực công nghệ để đánh giá tác hại, thiết kế quy định linh hoạt và buộc các công ty chịu trách nhiệm.
Facebook và các nền tảng xã hội, trong trường hợp khó nhất, phải được quản lý dựa trên những tổn hại chúng tạo ra: phân cực, thao túng, nghiện nội dung, lan truyền thông tin sai lệch, xâm phạm quyền riêng tư. Không thể tiếp tục cho phép các công ty tích lũy quyền lực, tài sản và ảnh hưởng lên đời sống hằng ngày, rồi né tránh trách nhiệm bằng lời hứa rằng đổi mới sau này sẽ bù đắp mọi thứ.
Công nghệ không phải ngoại lệ của chủ nghĩa tư bản hiện đại mà là ngành công nghiệp có sản phẩm, lợi nhuận, quyền lực và tác hại. Vì thế, nó cần được đánh giá bằng cùng nguyên tắc căn bản áp dụng cho các ngành khác: xã hội được hưởng lợi từ đổi mới, nhưng công chúng phải được bảo vệ khỏi những doanh nghiệp gây hại. Huyền thoại biệt lệ công nghệ kéo dài quá lâu. Đã đến lúc đưa công nghệ trở lại dưới luật chơi dân chủ.
shared via noemamag,
