Không có “đại đình trệ” trong kỷ nguyên số
19/05/26
Nhiều người than, thời đại này không có xe bay, không có căn cứ Mặt Trăng, không có những bước nhảy vật lý như khoa học viễn tưởng từng hứa hẹn. Tuy nhiên, nhìn vào internet, smartphone, bản đồ số, tìm kiếm, học trực tuyến, dữ liệu y tế và khoa học mở, mở ra bức tranh khác: tiến bộ không biến mất, mà chuyển sang dạng khó đo lường. Vấn đề có thể không phải là thế giới chậm lại, mà là các thước đo kinh tế cũ không nhìn thấy hết giá trị của công nghệ thông tin.
Nghịch lý của thời đại “chậm mà nhanh”
Mỗi ngày, phần lớn những gì con người làm để làm việc, giải trí, học hỏi và kết nối từng là điều không thể tưởng tượng nổi cách đây 30 năm. Đặt xe bằng ứng dụng, tìm đường bằng bản đồ số, gọi video xuyên lục địa, học kỹ năng mới trên YouTube, đọc Wikipedia, nghe gần như toàn bộ kho nhạc thế giới, làm việc qua đám mây và mang trong túi thiết bị mạnh hơn nhiều máy tính để bàn của vài thập niên trước.
Vậy mà các thước đo quen thuộc lại kể một câu chuyện u ám hơn. Tăng trưởng GDP, năng suất và tiền lương ở nhiều nước phát triển chậm lại. Năng lượng tiêu thụ bình quân đầu người đi ngang. Những giấc mơ khoa học viễn tưởng thế kỷ 20 – xe bay, căn cứ Mặt Trăng, máy nano, thành phố trên sao Hỏa – phần lớn chưa thành hiện thực.
Từ đây, xuất hiện luận điểm về đại đình trệ: xã hội vẫn có tiện ích mới, nhưng tiến bộ thật sự đã giảm tốc. Lập luận có sức thuyết phục nếu chỉ nhìn vào những gì chưa xuất hiện. Song, nếu nhìn vào đời sống hằng ngày, điều này khó đứng vững.
GDP khó nhìn thấy thứ miễn phí
Vấn đề đầu tiên nằm ở cách ta đo tiến bộ. GDP được thiết kế để đo sản lượng kinh tế qua các giao dịch có giá. Tuy nhiên, nhiều công nghệ số tạo ra giá trị khổng lồ mà người dùng không trả trực tiếp, hoặc trả rất ít.
Âm nhạc là ví dụ điển hình. Năm 2000, người tiêu dùng phải mua đĩa, từng album hoặc từng bài. Ngày nay, với phí thuê bao thấp hoặc miễn phí kèm quảng cáo, họ có thể nghe gần như toàn bộ kho nhạc thế giới, cả cũ lẫn mới, ở bất kỳ đâu. Về trải nghiệm người dùng, đây là bước nhảy lớn. Tuy nhiên, trong GDP, lại cho thấy doanh thu âm nhạc giảm.
Wikipedia cũng vậy. Người dùng có trong tay bách khoa toàn thư miễn phí, cập nhật liên tục, rộng hơn Britannica – bộ sách từng có giá khoảng 1.400 USD. Hàng chục nghìn khóa học đại học, video giáo dục, tài liệu lập trình, bài giảng, sách số và cộng đồng học tập hiện có thể truy cập bằng điện thoại. Hầu như phần lớn giá trị không xuất hiện trong GDP.
GDP rất giỏi khi giá là đại diện hợp lý cho giá trị. Song, khi giá rơi về gần 0 còn giá trị tăng vọt, thước đo ấy bắt đầu lúng túng.
Chất lượng tăng, giá không nói hết
Ngay cả với hàng hóa có giá, đo tiến bộ cũng khó. Chiếc iPhone hiện đại không thể so với Nokia 3310 hay iPhone đời đầu; vừa là điện thoại, máy ảnh, máy quay, bản đồ, máy nghe nhạc, ví điện tử, máy chơi game, thiết bị học tập, văn phòng di động và cổng vào internet.
Các cơ quan thống kê điều chỉnh chất lượng, hay điều chỉnh hedonic, để phản ánh việc sản phẩm mới tốt hơn sản phẩm cũ. Với TV, họ có thể tính thêm lợi ích từ màn hình lớn, độ phân giải cao, kết nối internet tốt hơn. Song, với nhiều dịch vụ số, lợi ích khó định lượng hơn nhiều: khả năng tìm kiếm tức thì, định vị, giao tiếp miễn phí, phối hợp công việc, học tập cá nhân hóa, cộng đồng trực tuyến.
Từ năm 2011 – 2022, độ phủ 4G toàn cầu tăng từ 5% lên 80% dân số, và hơn 5,5 tỷ người sở hữu smartphone. Đây là một trong những cuộc mở rộng năng lực thông tin lớn nhất lịch sử nhân loại. Tuy nhiên, nếu phần lớn giá trị đến từ dịch vụ miễn phí hoặc giá rẻ, số liệu tăng trưởng không thể hiện đầy đủ.
Người dùng định giá internet cao hơn rất nhiều
Vài nhà kinh tế đã cố đo giá trị thật của dịch vụ số bằng cách hỏi người dùng: cần trả cho bạn bao nhiêu tiền để từ bỏ dịch vụ trong một thời gian?
Erik Brynjolfsson và cộng sự thực hiện các thí nghiệm trực tuyến quy mô lớn, trong đó người tham gia được hỏi liệu họ có sẵn sàng bỏ email, bản đồ số, công cụ tìm kiếm, mạng xã hội hay dịch vụ video để nhận khoản tiền hay không. Một phần người tham gia phải thực hiện thật lựa chọn của mình, nên câu trả lời không chỉ là giả định.
Kết quả rất đáng chú ý: công cụ tìm kiếm được định giá trung bình 17.530 USD mỗi người mỗi năm; email 8.414 USD; bản đồ số 3.648 USD. YouTube và Netflix được định giá khoảng 1.173 USD, cao hơn nhiều lần số tiền người tiêu dùng thực trả. Những dịch vụ này phần lớn miễn phí hoặc rất rẻ, nhưng người dùng xem chúng là cực kỳ có giá trị.
Thí nghiệm khác tại Hà Lan khóa ứng dụng trên điện thoại và trả tiền nếu người dùng không mở lại. Với WhatsApp, không ai chấp nhận 1 EUR để bỏ dùng trong một tháng; người dùng trung vị cần hơn 500 EUR để chịu không mở lại ứng dụng.
Nếu tính những giá trị này vào phúc lợi, câu chuyện “đình trệ” trở nên kém thuyết phục hơn nhiều.
Internet là công nghệ nền của văn minh tích lũy
Điểm quan trọng là công nghệ thông tin không chỉ giúp ta giải trí rẻ hơn mà còn là công nghệ nền cho gần như mọi lĩnh vực khác.
Con người thành công nhờ văn hóa tích lũy: khả năng học từ người khác, ghi nhớ, truyền lại và cải tiến tri thức qua nhiều thế hệ. Lửa, nông nghiệp, công cụ đá, luật pháp, khoa học, thị trường – tất cả chỉ có ý nghĩa lâu dài vì tri thức được truyền đi.
Chữ viết từng làm điều đó trong hàng nghìn năm. Thế kỷ 15, máy in tăng tốc quá trình này, làm sách rẻ hơn, lan truyền cải cách tôn giáo, khoa học hiện đại, đại học, dân chủ và cuối cùng là Cách mạng Công nghiệp.
Internet là bước nhảy tương tự, song mạnh hơn về tốc độ và quy mô. Thứ từng được làm bằng giấy nay được truyền bằng ánh sáng, gần như tức thì, gần như miễn phí, trên phạm vi toàn cầu.
Khoa học thay đổi nhờ dữ liệu
Khoa học là ví dụ rõ nhất. Trước đây, nhà nghiên cứu phải đọc tạp chí giấy, gửi bài qua thư, chờ bình duyệt chậm và làm việc trong giới hạn không gian in ấn. Ngày nay, bản thảo, dữ liệu, mã nguồn, tài liệu bổ sung và bình luận có thể chia sẻ lập tức.
Dù hệ thống tạp chí vẫn giữ nhiều thói quen cũ, các công cụ mới đang phá vỡ giới hạn. Preprint giúp công bố nhanh. Jupyter Notebook cho phép người khác chạy lại phân tích. Cơ sở dữ liệu lớn như UK Biobank kết hợp gene, hồ sơ y tế, lối sống, hình ảnh não, tim và cơ thể của hàng trăm nghìn người, giúp nghiên cứu sa sút trí tuệ, bệnh tim, ung thư, rủi ro di truyền và nhiều vấn đề y học khác.
30 năm trước, điều này gần như bất khả thi. Nay, hàng trăm nhóm nghiên cứu có thể dùng cùng một kho dữ liệu để đặt câu hỏi mới, kiểm tra giả thuyết mới và tìm mục tiêu thuốc mới.
Sức khỏe, giáo dục và nghiên cứu đại chúng
Công nghệ số cũng mở đường cho y học cá nhân hóa. Dữ liệu từ ứng dụng sức khỏe, thiết bị đeo, hồ sơ y tế điện tử, gene cá nhân và mô hình học máy có thể giúp dự đoán bệnh sớm, chọn thuốc phù hợp hơn và theo dõi tiến triển liên tục.
Trong tâm thần học, nơi điều trị thường dựa vào thử sai, dữ liệu lớn và AI có thể giúp biến kê đơn thuốc từ nghệ thuật mơ hồ thành quy trình chính xác hơn. Liệu pháp tâm lý cũng có thể được cải thiện khi hàng chục nghìn giờ tư vấn được phân tích để hiểu kiểu tương tác nào hiệu quả.
Công dân bình thường cũng trở thành người đóng góp dữ liệu khoa học. Các dự án như eBird cho phép người yêu chim ghi nhận quan sát của mình; ứng dụng Merlin dùng AI để nhận diện chim qua ảnh và tiếng hót. Hàng triệu người, mỗi người một chút, tạo ra cơ sở dữ liệu mà thế kỷ trước không nhà nghiên cứu nào có thể mơ tới.
Tiến bộ chưa biến mất
Điều này không có nghĩa mọi thứ đều tốt. Nhiều lĩnh vực vật lý đúng là chậm lại: xây dựng hạ tầng đắt hơn, năng lượng bình quân đầu người không tăng như trước, hàng không siêu thanh dân dụng biến mất, công nghệ vũ trụ tiến chậm hơn kỳ vọng. Việc không có xe bay hay năng lượng nhiệt hạch thương mại vẫn là mất mát thật.
Song, gọi cả thời đại là đình trệ có thể bỏ qua thực tế: năng lực xử lý, lưu trữ, tìm kiếm và truyền thông tin của nhân loại đã bùng nổ; mà thông tin là đầu vào của gần như mọi dạng tiến bộ khác.
Có thể internet giống máy in: phải mất nhiều thập niên, thậm chí nhiều thế hệ, tác động đầy đủ mới hiện ra trong năng suất, khoa học, giáo dục và thể chế.
Những chuyến đi không cần xe bay
Thế kỷ 20 mơ về những chuyến đi vật lý: xe bay, tàu siêu thanh, căn cứ Mặt Trăng. Thế kỷ 21 có thể được định nghĩa bởi những chuyến đi thông tin: đứa trẻ học từ giáo viên giỏi nhất thế giới qua màn hình; bệnh nhân nhận lời khuyên cá nhân hóa từ dữ liệu của chính mình; nhà khoa học ở nước nghèo truy cập kho tri thức toàn cầu; cộng đồng cùng xây dữ liệu về khí hậu, sinh học, sức khỏe và đô thị.
Không phải mọi tiến bộ đều có hình dáng kim loại bay trên bầu trời; một số tiến bộ nằm trong việc tri thức di chuyển nhanh, rẻ và xa hơn bao giờ hết.
Có thể chúng ta không sống trong thời đại đình trệ, mà sống trong thời đại của cuộc cách mạng mà các thước đo cũ chưa thể nhìn ra.
shared via wip,
