Từ vườn “bí mật” đến công viên hoàng gia, London nở rộ theo cách mới
13/04/26
 |
| The Garden Museum, nằm bên kia sông Thames đối diện với Cung điện Westminster và Big Ben, đặt trong một nhà thờ thời Victoria đã được giải thánh, với tháp chuông có niên đại từ thời trung cổ. Ảnh: Ollie Tomlinson |
Nhắc tới “vườn Anh”, người ta thường nghĩ tới vẻ đẹp đã thành khuôn mẫu: bụi hồng rực rỡ mà vẫn có vẻ tự nhiên, oải hương thơm dịu, hồ nước nhỏ đủ làm mềm khung cảnh, và đâu đó là cảm giác đồng quê được giữ nguyên vẹn. London vẫn còn rất nhiều thứ ấy. Nhưng điều làm thành phố này hấp dẫn hơn lúc này không chỉ là vẻ cổ điển mà nằm ở cách những khu vườn của London đang được đọc lại: như không gian văn hóa, ký ức đế quốc, thẩm mỹ đô thị, và ngày càng như một phòng thí nghiệm cho câu hỏi lớn của thời đại: làm sao giữ được cái đẹp trong nền khí hậu đổi khác.
Thành phố vốn được viết bằng màu xanh
London từ lâu đã là đô thị của cây cối. Thành phố này có đủ mọi thang bậc của màu xanh: công viên hoàng gia được cắt tỉa chuẩn mực, quảng trường rợp bóng, lối đi ven kênh đào phủ lá, và cả những góc xanh nhỏ chen giữa không gian đặc quánh của đời sống đô thị. Cung điện Westminster, Kew, từ lâu đã là điểm hành hương của những người mê thực vật. Nhưng cái hay của London không nằm ở vài địa chỉ nổi tiếng. Nó nằm ở việc màu xanh hiện diện như một phần cấu trúc của thành phố, vừa trang trí, vừa giáo dục, vừa kể chuyện lịch sử.
Điều đó giúp London khác với nhiều thủ đô khác. Ở đây, khu vườn không chỉ là phần phụ trợ cho công trình kiến trúc. Nhiều khi lại chính là cách công trình được hiểu. Một quảng trường Georgia, một cung điện Tudor, một khu phức hợp Brutalist hay một bảo tàng nhỏ ven sông đều có thể được kể lại từ chính thảm thực vật quanh nó. London không chỉ trồng cây để làm đẹp. Thành phố này dường như luôn dùng cây để diễn giải chính mình.
Muốn hiểu London, hãy bắt đầu từ lịch sử làm vườn
Garden Museum là một trong những nơi cho thấy điều đó rõ nhất. Nằm bên kia sông Thames, đối diện Palace of Westminster và Big Ben, bảo tàng này được đặt trong một nhà thờ Victoria đã ngừng hoạt động, với tháp chuông có tuổi đời từ thời Trung cổ. Bên trong là những bản thiết kế vườn vẽ tay từ thế kỷ 19 và 20, những dụng cụ làm vườn cổ và cả những câu chuyện tưởng nhỏ nhưng rất gợi, như chiếc ống thủy tinh dùng để ép dưa chuột mọc cho thẳng.
Nhưng thứ đáng xem hơn cả là lớp lịch sử mà bảo tàng gợi ra. Có khu trưng bày về việc làm vườn trong Thế chiến I và II; có phần dành cho di sản của các nhà thực vật học da màu; có những câu chuyện về các “thợ săn thực vật” đầu tiên đi khắp thế giới để mang về Anh các loài chưa từng xuất hiện tại đây, từ tulip của Đế chế Ottoman tới hướng dương Trung Mỹ. Ngay trong sân vườn của bảo tàng là mộ của John Tradescant cha và con, hai nhà sưu tập thực vật thế kỷ 17, được bao quanh bởi tre, thược dược Mexico và những loài không bản địa khác. Chỉ riêng chi tiết ấy cũng đủ để nhắc rằng lịch sử làm vườn ở Anh chưa bao giờ thuần chuyện hoa lá. Nó gắn với hàng hải, thương mại, đế quốc và cả tham vọng thu gom thế giới về trong sân sau của mình.
Vườn không chỉ để ngắm, mà còn lưu giữ tri thức về cơ thể và đế quốc
Không xa Garden Museum là Chelsea Physic Garden, được Hội Apothecaries of London lập từ năm 1673. Nếu nhiều khu vườn ở London kể chuyện thẩm mỹ, nơi này kể chuyện tri thức. Khách có thể đi qua khu cây dược liệu, khu cây xuất hiện trong y học Trung Hoa, Ấn Độ và thổ dân châu Mỹ, hay khu cây ăn được. Xen giữa đó là những dấu đầu lâu xương chéo nhắc người xem rằng thiên nhiên chữa lành và đầu độc thường chỉ cách nhau một chiếc nhãn.
Những khu vườn như thế làm lộ một mặt khác của London: thành phố này không chỉ trưng bày cây cối như vật trang trí, mà còn như hệ thống tri thức sống. Cây là thuốc, là thức ăn, là hàng hóa, là chiến lợi phẩm văn hóa, và đôi khi là bằng chứng của những tuyến giao thương từng nối Anh với phần còn lại của thế giới. Trong nghĩa đó, đi dạo giữa cây cối ở London cũng là đi qua một bản đồ của quyền lực mềm.
Biến đổi khí hậu buộc nghệ thuật làm vườn Anh viết lại chính mình
Tuy nhiên, phần hấp dẫn nhất của câu chuyện không nằm ở di sản đã có, mà ở cách London đang thay đổi để giữ di sản ấy sống tiếp. Nhiều khu vườn tại đây đã tồn tại hàng trăm năm, nhưng chúng không đứng yên như bảo tàng ngoài trời. Mùa vụ thay đổi, các đợt nóng khắc nghiệt hơn, những giai đoạn khô hạn kéo dài và bài toán bền vững buộc các nhà làm vườn phải nghĩ lại từ nền móng.
Ở Kew, vườn hồng dại được thiết kế lại đã nở lần đầu vào mùa hè năm ngoái và được kỳ vọng đạt đỉnh vào tháng 6 này. Nhưng đáng chú ý hơn là Carbon Garden pavilion, khai trương năm ngoái, nơi hơn 6.000 cây và hàng chục loài thân gỗ được chọn với mục tiêu không phải “đẹp hôm nay”, mà là “vẫn sống khỏe ở London sau ba thập niên nữa”. Ở đó có cả Parry’s agave, một loài mọng nước xanh xám vốn nghe hợp với cảnh quan khô nóng hơn là với nước Anh. Chính lựa chọn ấy đã nói lên tinh thần mới: làm vườn không còn chỉ là bảo tồn hình ảnh quá khứ, mà là thử thương lượng với tương lai.
Hampton Court: giữ lịch sử, nhưng không để lịch sử đóng băng
Tinh thần đó hiện rõ ở Hampton Court Palace, cung điện từng gắn với Henry VIII và sáu người vợ của ông. Khu Great Fountain Garden đang được thiết kế lại với mục tiêu “chống chịu tương lai”. Người phụ trách dự án, Ann-Marie Powell, nói đây không phải chuyện cắm thêm vài luống hoa mới. Đó là việc viết tiếp một chương khác cho khu vườn, sao cho vẫn tôn trọng di sản lịch sử và làm vườn, nhưng bền vững hơn, giàu đa dạng sinh học hơn và chịu khí hậu tốt hơn.
Vì thế, một số loài cây quen thuộc đang được thay bằng những lựa chọn phù hợp. Erodium manescavii được dùng thay cho một số giống phong lữ vì ít cần tưới và chịu khô tốt. Salvia verticillata “Purple Rain” được chọn như phương án bền hơn oải hương Anh truyền thống trong điều kiện ẩm và đất sét, nhưng vẫn giữ được hương thơm lẫn giá trị với côn trùng thụ phấn. Cách tiếp cận này khá điển hình cho London hiện nay: không phủ nhận truyền thống, nhưng cũng không thần thánh hóa nó đến mức biến khu vườn thành một bức tranh không được phép thay đổi.
London hấp dẫn khi biết mở những cánh cổng thường đóng kín
Một trong những điều làm văn hóa vườn của London quyến rũ nhất là thành phố này không chỉ mời du khách đến những điểm nổi tiếng. Nó còn tạo ra cảm giác khám phá qua những không gian “bí mật”. London Open Gardens, diễn ra mỗi năm một lần, cho công chúng bước vào hơn 120 khu vườn tư nhân ít khi mở cửa. Đây là dịp để vào Rosmead Garden mà không cần leo rào như trong Notting Hill; để thử vận may tới roof gardens ở Battersea Power Station với 55 cây và 23.000 loài thực vật; để ghé Bedford Square, hoặc đi tour Barbican Wildlife Garden, một khu vườn hoang dã vốn chỉ dành cho cư dân khu Barbican.
Chính những không gian này làm nên nét riêng của London: cái đẹp không phô bày đồng loạt, mà được phân bố như những bí mật nhỏ của đô thị. Một thành phố càng đông đúc, cảm giác tìm thấy một khu vườn ẩn sau lớp kiến trúc và giao thông càng dễ tạo ra cảm giác đặc biệt. London hiểu rõ điều đó, và biết cách biến nó thành một phần bản sắc của mình.
Hoàng gia bước vào câu chuyện xanh của London
Dĩ nhiên, ở London, hoàng gia không đứng ngoài câu chuyện làm vườn. Năm 2019, Catherine, Princess of Wales, từng đồng thiết kế một khu vườn “Back to Nature” cho RHS Chelsea Flower Show. Năm nay, triển lãm tiếp tục diễn ra tại Royal Hospital Chelsea, với các thiết kế của nhiều tên tuổi lớn, các gợi ý đem màu xanh lên ban công nhỏ, trồng vườn trong chậu cho người thiếu diện tích, cùng những quầy bán cây, củ hoa và phụ kiện. Một điểm nhấn đáng chú ý là khu “Bring Me Sunshine Garden” của Eden Project, với lớp học chạy bằng năng lượng mặt trời nhằm khuyến khích người trẻ nghĩ tới nghề xanh.
Nếu muốn bước thật sâu vào nghi thức làm vườn kiểu hoàng gia, du khách có thể đi bộ trong khu vườn phía sau Buckingham Palace từ tháng 7 đến cuối tháng 9. Tuyến đường được gắn biển mới dẫn qua những cây do Nữ hoàng Victoria và Hoàng thân Albert trồng, qua đồng cỏ hoa dại, hồ nước và các bảng minh họa cho thấy cung điện đang dùng cây chịu khí hậu cùng hệ thống thu nước mưa ra sao. Ngay cả một chai Buckingham Palace Dry Gin bán ở cửa hàng lưu niệm, với 12 loài thực vật hái từ vườn cung điện, cũng cho thấy London giỏi thế nào trong việc đóng chai cả một ý niệm về nơi chốn.
Ở London, vẻ đẹp còn được đo bằng khả năng thích nghi
Điều làm London hấp dẫn không chỉ vì nơi đây có nhiều vườn đẹp. London hấp dẫn vì cho thấy một truyền thống đủ lâu để có chiều sâu, nhưng cũng đủ linh hoạt để thay đổi mà không đánh mất mình. Ở đây, “vườn Anh” không chỉ còn là biểu tượng của vẻ đẹp cổ điển. Nó đang trở thành ngôn ngữ để nói về khí hậu, bền vững, ký ức đế quốc, thẩm mỹ đô thị và cả cách một thành phố học cách già đi mà không thu mình.
Bởi thế, nếu phải nhìn London qua một lăng kính, khu vườn có lẽ là một lựa chọn tinh hơn nhiều so với những biểu tượng du lịch quen thuộc. Trong hoa lá, lối đi, bảng tên cây và những thay đổi nhỏ về giống trồng, thành phố này đang kể câu chuyện của chính mình: cổ điển nhưng không bất động, duyên dáng nhưng không ngây thơ, và nở rộ không phải bằng cách chống lại tương lai, mà bằng cách học sống cùng nó.
shared via nytimes,
