Vòng lửa Thái Bình Dương: Vành móng ngựa của rủi ro
25/02/26
 |
| Hình ảnh về thiệt hại do trận động đất ở Valdivia, Chile năm 1960, trận động đất lớn nhất từng được ghi nhận. Ảnh: Agence France-Presse |
“Vòng lửa” nghe như hình ảnh tuyên truyền, nhưng lại là sự thật địa chất lạnh lùng: Phần lớn những trận động đất, nhiều vụ phun trào núi lửa dữ dội và không ít cơn sóng thần tàn phá nhất của thế giới tập trung quanh rìa Thái Bình Dương. Hàng trăm triệu người sống dọc theo cung móng ngựa ấy – từ các siêu đô thị đầy kính và thép đến những thị trấn núi cô lập bị ràng buộc bởi số phận chung: Lớp vỏ Trái Đất chuyển động không ngừng ngay dưới chân họ.
Về địa lý, “vành” này uốn từ New Zealand, vòng qua Đông Nam Á, chạy lên Nhật Bản và Alaska, rồi trượt xuống dọc bờ tây Bắc Mỹ và Nam Mỹ. Về bản chất, đây không phải “vòng” đúng nghĩa, càng không phải thuật ngữ khoa học chính thức. Nó là cách gọi phổ biến, tiện cho công chúng để chỉ chuỗi ranh giới mảng bao quanh “bồn trũng” Thái Bình Dương. Nhưng sự tiện dụng ấy không làm giảm độ nguy hiểm: Nơi nào ranh giới mảng hoạt động mạnh, nơi đó hiểm họa luôn được “đặt sẵn”.
Đới hút chìm: Cỗ máy động đất
Tại sao mọi thứ lại tập trung quanh Thái Bình Dương? Câu trả lời nằm ở kiến tạo mảng. Mảng Thái Bình Dương – lớn nhất trong các mảng cấu thành lớp vỏ – tiếp giáp với nhiều mảng nhỏ hơn. Ở phần lớn các đoạn rìa, ranh giới là đới hút chìm. Nghe có vẻ êm, nhưng thực tế là ma sát, kẹt cứng, rồi giải phóng.
Hãy hình dung chiếc khóa kéo bị kẹt, bạn kéo mãi không nhúc nhích, rồi bất ngờ “rẹt” một cú. Đó là động đất lớn. Năng lượng tích tụ lâu ngày trên đới đứt gãy được xả trong vài chục giây đến vài phút – khoảng thời gian đủ để làm sụp cả những ảo tưởng về “kiểm soát”. Và vì nhiều đới hút chìm nằm ngoài khơi, cú “rẹt” đó có thể đẩy cả cột nước khổng lồ, tạo sóng thần. Vòng lửa vì thế không chỉ có “lửa” của núi lửa, mà còn có “nước” của thảm họa biển.
Những cú đánh không báo trước
Bất kỳ ai xem Vòng lửa như chuyện địa lý học đều đang tự ru ngủ. Lịch sử ghi lại danh sách những cú đánh: Nhật Bản 2011 với động đất sóng thần và chuỗi khủng hoảng Fukushima; Chile 1960 với trận động đất lớn nhất từng ghi nhận trong thời hiện đại; Alaska 1964; và thảm họa động đất sóng thần Ấn Độ Dương 2004. Các mốc ấy không chỉ là bi kịch. Chúng là lời nhắc rằng rủi ro không phải sự kiện, mà là trạng thái thường trực.
Điều đáng sợ nhất: Tương lai có những “điểm hẹn” địa chất mà các chính phủ và cơ quan ứng phó đều đang lo. Đứt gãy San Andreas ở California, máng Nankai ở Nhật Bản, và đới Cascadia ngoài khơi Tây Bắc Thái Bình Dương của Bắc Mỹ thường được nhắc đến vì tiềm năng tạo ra những trận động đất lớn. Khoa học chưa thể nói chính xác “ngày nào”, nhưng có thể nói rõ “ở đâu” và “vì sao”.
Cảnh báo nhanh, ứng phó chậm
Thế giới hôm nay không còn hoàn toàn bị động. Mạng lưới cảm biến địa chấn và hệ thống cảnh báo giúp xác định động đất và nguy cơ sóng thần trong vài phút, thậm chí vài giây ở một số khu vực. Các nhà khoa học hợp tác xuyên Thái Bình Dương, chia sẻ dữ liệu và bài học sau mỗi trận động đất – dù nhỏ – để hiểu rõ hơn cách năng lượng tích tụ và giải phóng.
Nhưng dữ liệu không tự biến thành an toàn. Bài toán khó nhất vẫn là: Xã hội chuẩn bị thế nào khi không có “lịch hẹn” chính xác? Đây là điểm mà nhiều quốc gia thất bại – không phải vì thiếu hiểu biết, mà vì trí nhớ chính sách ngắn. Khi vài thập kỷ yên ổn trôi qua, người ta cắt ngân sách phòng ngừa, trì hoãn nâng chuẩn xây dựng, xem diễn tập là hình thức. Trái Đất thì không quan tâm chu kỳ bầu cử.
Chiếc la bàn cho những con sóng chưa đến
Muốn dự đoán mức độ của một trận động đất tương lai, người ta phải đọc dấu vết của các trận trong quá khứ. Quy mô thảm họa phụ thuộc nhiều vào lượng năng lượng tích tụ kể từ lần “trượt” lớn trước đó. Các sử liệu về sóng thần hàng thế kỷ trước – nhất là ở Indonesia và khu vực Đông Nam Á, cùng bằng chứng địa chất trong trầm tích ven biển, cung cấp manh mối về “nhịp” của các đới đứt gãy. Không có đồng hồ chính xác, nhưng có ký ức của đá và biển.
Sống trên vành, phải nghĩ như người quản trị rủi ro
Vòng lửa Thái Bình Dương không phải lời nguyền; nó là cơ chế. Con người không thể “ngăn” động đất, cũng không thể thương lượng với sóng thần. Thứ duy nhất có thể làm là giảm thiệt hại: Quy hoạch thông minh, cảnh báo sớm đáng tin, diễn tập thực chất, quan trọng nhất là nền quản trị coi phòng ngừa là đầu tư bắt buộc.
Sống quanh Thái Bình Dương nghĩa là sống cạnh cỗ máy địa chất đang chạy. Nó không dừng. Câu hỏi nghiêm túc nhất vì thế không phải “Vòng lửa là gì?”, mà là: Chúng ta chuẩn bị đến đâu để không bị nghiền nát bởi thứ mà ta đã biết rất rõ nhưng thường xuyên chọn cách quên đi.
shared via nytimes,
