Bắc Kinh “đánh” du lịch Nhật Bản bằng nỗi sợ
24/02/26
 |
| Du khách trên con phố được trang trí cho Tết Nguyên đán tại khu phố Tàu ở Yokohama gần Tokyo. Ảnh: Eugene Hoshiko/Associated Press |
Tết Nguyên đán, khi Tokyo, Osaka và Kyoto thường đông nghịt du khách Trung Quốc, nhiều chủ cửa hàng lại than vắng khách. Một phần nguyên nhân không đến từ tỷ giá hay giá vé máy bay, mà từ chính trị: Bắc Kinh đang dùng “câu chuyện an toàn” – động đất, tội phạm, tai nạn giao thông, thậm chí gấu tấn công – để làm nguội nhu cầu du lịch Nhật, qua đó gửi thông điệp trừng phạt Tokyo vì ủng hộ Đài Loan. Du lịch, trong cuộc chơi này, trở thành đòn bẩy mềm.
Du lịch bị chính trị hóa: Trừng phạt ít ồn ào mà hiệu quả
Nhật Bản là điểm đến đặc biệt hấp dẫn với du khách Trung Quốc: Gần, sạch, tiện, mua sắm tốt, dịch vụ trơn tru. Thông thường, kỳ nghỉ Tết là cao điểm; các khu mua sắm, nhà hàng, đền chùa và resort trượt tuyết đều “ăn nên làm ra”. Năm nay, nhiều nơi ghi nhận lượng khách Trung Quốc thưa hơn.
Bắc Kinh không ban hành lệnh cấm du lịch rõ ràng. Thay vào đó, họ làm điều tinh vi hơn: Dựng một bức tranh Nhật Bản như vùng đất đầy rủi ro và đặc biệt nguy hiểm với người Trung Quốc. Bộ Ngoại giao Trung Quốc tuyên bố công dân nước này “đối mặt các mối đe dọa an ninh nghiêm trọng” tại Nhật, ngay trước mùa cao điểm du lịch.
Đây là cưỡng ép kinh tế kiểu mới: Không đánh thẳng vào hàng hóa, đánh vào tâm lý. Và tâm lý, nếu được nuôi bằng cảnh báo lặp lại, có thể khiến người dân “tự nguyện” tránh một điểm đến mà không cần văn bản cấm.
Chiến dịch có tác dụng? Dữ liệu gợi ý “có”
Nhật Bản từ lâu được nhìn nhận như một trong những điểm đến an toàn nhất thế giới. Vì thế, muốn làm xói mòn hình ảnh ấy là việc khó. Tuy nhiên, dấu hiệu cho thấy chiến dịch của Bắc Kinh đang tạo hiệu ứng: Lượng khách Trung Quốc đến Nhật giảm mạnh trong những tháng gần đây. Tháng 1 giảm sâu so với cùng kỳ năm trước (dù số liệu bị ảnh hưởng phần nào bởi lịch Tết năm nay rơi vào tháng 2, khác năm ngoái). Tháng 12 cũng giảm đáng kể.
Điều quan trọng nằm ở chỗ: An toàn là tài sản thương hiệu của du lịch Nhật. Một khi cảm giác “không còn chắc chắn” gieo vào đám đông, doanh nghiệp địa phương sẽ thấy tác động, dù rủi ro thực tế không đổi.
Động đất: Sự thật bị kéo căng thành nỗi sợ thường trực
Luận điểm mạnh nhất, vì có nền tảng thật, là động đất. Nhật Bản nằm trên “Vành đai lửa Thái Bình Dương”, thuộc nhóm quốc gia nhiều động đất nhất thế giới. Bắc Kinh lặp lại điều này như lời khuyên: “Đừng đến”. Sau trận động đất mạnh ở miền bắc Nhật, Trung Quốc cảnh báo nguy cơ sóng thần và “siêu động đất”.
Nhưng biến rủi ro địa chất thành lý do “tránh cả đất nước” là đánh tráo bối cảnh. Nhật Bản đồng thời là quốc gia dẫn đầu về ứng phó động đất: Hệ thống cảnh báo sớm, tiêu chuẩn xây dựng nghiêm ngặt, diễn tập phổ cập và cơ chế quản trị rủi ro có kỷ luật. Nói cách khác, Nhật không phải nơi “không có động đất”; Nhật là nơi đã học cách sống với động đất.
“Người Trung Quốc bị nhắm đến”: Ký ức lịch sử và chủ nghĩa dân tộc
Mũi nhọn thứ hai nguy hiểm hơn: Người Trung Quốc có thể bị nhắm đến tại Nhật. Luận điểm này chạm vào cảm xúc sâu, vì hai nước có lịch sử cay đắng từ Thế chiến II. Bắc Kinh nhấn mạnh một số vụ việc riêng lẻ, như vụ tấn công một cư dân Hồng Kông ở Sapporo, rồi nói rộng rằng có các trường hợp “chửi bới vô cớ và hành hung” nhằm vào công dân Trung Quốc – nhưng không đưa bằng chứng hệ thống.
Không có dấu hiệu về làn sóng tội phạm hoặc phân biệt đối xử tăng đột biến với công dân Trung Quốc tại Nhật. Ngược lại, theo thống kê phía Nhật, một số loại tội nghiêm trọng liên quan nạn nhân người Trung Quốc đã giảm trong vài năm qua.
Tuy nhiên, tuyên truyền không cần chứng minh “xu hướng”; nó chỉ cần tạo “cảm giác”. Và cảm giác bị xúc phạm rất dễ cộng hưởng với chủ nghĩa dân tộc. Khi câu chuyện được kể theo kiểu “chúng ta bị coi thường”, lý trí sẽ thua cảm xúc.
Tội phạm, tai nạn và gấu: “Vơ” mọi thứ gây chú ý
Nhật có tỷ lệ tội phạm thấp hàng đầu thế giới. Nhưng các bản tin và tuyên bố từ Trung Quốc lại mô tả Nhật như nơi “môi trường an ninh bất ổn”, lấy các vụ việc rời rạc làm bằng chứng. Vụ đâm dao ở Osaka được thổi lên thành dấu hiệu “xảy ra thường xuyên”. Vụ xe lao vào người đi bộ ở khu Shinjuku được dùng để gợi ý Nhật có vấn đề an toàn giao thông, dù số người tử vong vì tai nạn ở Nhật tương đối thấp so với nhiều nước phát triển.
Còn cảnh báo “gấu tấn công” là cú nhấn tâm lý: Nó không chỉ nói “nguy hiểm”, mà nói “nguy hiểm theo cách bạn không ngờ”. Trong truyền thông đại chúng, các rủi ro kiểu này có sức lan truyền cao vì chạm vào bản năng sợ hãi.
Đây là kỹ thuật quen thuộc: Lấy ngoại lệ làm quy luật, lấy sự kiện hiếm làm cảm giác phổ biến. Khi đủ nhiều mẩu chuyện xếp cạnh nhau, người đọc sẽ tự rút ra kết luận: “Nhật đang nguy hiểm”. Và đó là điều Bắc Kinh cần.
Mục tiêu thật: Đài Loan và “cây gậy” du lịch
Đài Loan là điểm nóng địa chính trị. Bắc Kinh coi Đài Loan là một phần lãnh thổ. Tokyo ngày càng bày tỏ rằng Nhật Bản có thể đóng vai trò trong việc hỗ trợ phòng vệ Đài Loan nếu xảy ra xung đột. Đó là điều Bắc Kinh muốn răn đe.
Nhưng răn đe trực diện luôn có chi phí. Vì thế, “cây gậy” du lịch là lựa chọn hấp dẫn: Ít đối đầu công khai, khó quy trách nhiệm, nhưng gây đau kinh tế ở cấp địa phương. Khi lượng khách giảm, những người chịu đòn không phải là chính khách ở Tokyo, mà là doanh nghiệp nhỏ ở Kyoto, nhà hàng ở Osaka, khách sạn ở Hakone. Sức ép được phân tán, nhưng tác động lại rất thực.
Đòn “gieo sợ” có đủ lực lâu dài?
Bắc Kinh vẫn phải đối mặt với khó khăn: Người Trung Quốc yêu thích Nhật Bản một cách sâu rộng. Để duy trì hiệu ứng sợ hãi, phải liên tục có “chất liệu” mới và lặp lại đủ lâu. Nhưng sự lặp lại cũng có giới hạn: Khi người dân có bạn bè đã đi Nhật, có mạng xã hội, có trải nghiệm cá nhân, câu chuyện gieo sợ sẽ bị mài mòn.
Dù vậy, di sản của chiến dịch có thể lâu dài hơn con số du khách theo tháng: Nó củng cố xu hướng nguy hiểm về chính trị hóa đời sống dân sự. Khi du lịch trở thành tín hiệu chính trị, mỗi kỳ nghỉ là một lựa chọn “đúng – sai” theo đường lối, thay vì lựa chọn cá nhân.
Nỗi sợ được thiết kế
Nhật Bản không phải thiên đường tuyệt đối. Nhưng điều quyết định là tỷ lệ và năng lực quản trị rủi ro. Bắc Kinh đang kéo căng các mẩu sự thật, pha thêm cường điệu và ám thị, để tạo nên bức tranh đáng sợ hơn thực tế. Mục tiêu không phải an toàn, mà là đòn bẩy.
Trong thế kỷ 21, quyền lực không chỉ nằm ở thuế quan hay tàu chiến. Nó nằm ở khả năng định hình nhận thức. Khi một chính phủ muốn trừng phạt mà không cần tuyên chiến, họ có thể bắt đầu bằng thứ tưởng vô hại: Một “khuyến cáo du lịch”. Và nếu khuyến cáo ấy đủ dày đặc, đủ cảm xúc, đủ lặp lại, nó có thể làm trống cả phố mua sắm mà không cần ký một lệnh cấm nào.
shared via nytimes,
