Polymarket và bài toán niềm tin của “cỗ máy sự thật”
29/06/26
 |
| Ảnh: Carl Godfrey |
Một âm tiết – 5,7 triệu USD
Giữa tháng 4, cuộc tranh cãi dữ dội nổ ra trên mạng xoay quanh câu hỏi tưởng như vô nghĩa: trong một video, có người nói “Donk” hay không? Donk là biệt danh của Danil Kryshkovets, tuyển thủ e-sports 19 tuổi nổi tiếng trong Counter-Strike 2. Video gây tranh cãi là buổi phát sóng dài 7 giờ của giải đấu tại Bucharest, Romania, nơi Donk không thi đấu.
Ở mốc khoảng 5 giờ 22 phút, khi nói về tình thế tài chính của đội FUT, một bình luận viên thốt ra câu: “Don’t, they don’t get any kills in this round.” (Đừng… họ không hạ được ai trong ván này) Âm “don’t” đầu tiên nghe rất giống “Donk”. Từ đó, cộng đồng Polymarket chia làm hai phe. Một bên nói âm thanh ấy chỉ là lỗi phát âm, không hề nhắc đến Donk. Bên kia viện dẫn luật hợp đồng: “Bất kỳ cách dùng nào của thuật ngữ này, bất kể ngữ cảnh, đều được tính.”
Lý do cuộc cãi vã không hề nhỏ: hơn 5,7 triệu USD được đặt vào hợp đồng “Trong trận chung kết PGL Bucharest Grand Final 2026, liệu ‘Donk’ có được nói đến hay không?”. Với Polymarket, đây không chỉ là vụ cá cược kỳ quặc, sự việc phơi bày vấn đề trung tâm của các thị trường dự đoán: ai có quyền quyết định sự thật khi kết quả không rõ ràng?
Thị trường dự đoán và lời hứa về trí tuệ đám đông
Polymarket và đối thủ chỉnh tề hơn là Kalshi tạo ra những thị trường đặt cược gần như không giới hạn chủ đề, từ chính trị đến văn hóa đại chúng. Riêng trong tuần đầu tháng 6, khoảng 2,4 tỷ USD được đặt trên Polymarket. Người dùng chủ yếu là người trẻ và nam giới, bị hấp dẫn bởi nhịp giao dịch liên tục và lời hứa thị trường dự đoán có thể dự báo tương lai chính xác hơn thăm dò, chuyên gia kinh tế hay giới phân tích.
Shayne Coplan, nhà sáng lập 28 tuổi của Polymarket, từng gọi đây là “thứ chính xác nhất loài người hiện có”, trừ khi ai đó phát minh ra “quả cầu pha lê siêu việt”. Với các câu hỏi đơn giản, như đội nào thắng trận bóng chày tiếp theo, Polymarket có thể xử lý dễ dàng. Nhưng với các câu hỏi nhập nhằng như “Donk” được nói đến hay chưa, hệ thống trở nên mong manh. Theo công ty, chưa đến 1% hợp đồng rơi vào diện tranh chấp, nhưng đây thường là những vụ nổi bật. Nếu không có cơ chế phân xử đáng tin, uy tín của toàn bộ nền tảng có thể bị đe dọa.
Oracle lạc quan và quyền lực của token
Ban đầu, Polymarket tự phân xử các vụ khó. Từ năm 2022, cách làm kiểu “tin đội nội bộ” này được thay bằng Optimistic Oracle, cơ chế Web3 do Risk Labs xây dựng, kết hợp tiền mã hóa, bỏ phiếu và lý thuyết trò chơi. Nền tảng của hệ thống là token “Tiếp cận thị trường toàn cầu” (Universal Market Access – UMA) Khi kết quả bị thách thức, người nắm UMA bỏ phiếu. Ai theo phe đa số được thưởng thêm UMA; ai ở phe thiểu số bị mất một phần token.
Về lý thuyết, cơ chế này khuyến khích người tham gia bỏ phiếu theo điều đa số xem là sự thật. Nhưng trong vụ Donk, lý thuyết ấy gặp vấn đề. Ngày 13/ 4, ở vòng bỏ phiếu đầu, 376 người chọn “có”, 246 người chọn “không”. Tuy nhiên, kết quả dựa trên lượng UMA, không phải trên số người. Phe “không” nắm 60% số token được bỏ phiếu, vẫn chưa đủ vì bên thắng cần đạt 65%. Cuộc tranh cãi tiếp tục, và những người nắm nhiều UMA bắt đầu chi phối kết quả.
Daniel Gardarsson, doanh nhân 23 tuổi ở Iceland, mua khoảng 10.000 UMA trị giá 4.100 USD và đặt khoảng 1.000 USD vào phe “có”. Khi thấy các “cá voi” gây đổi chiều cuộc bỏ phiếu, ông kết luận oracle không còn là cỗ máy sự thật mà giống cuộc đấu giá: ai nắm nhiều token hơn có thể quyết định thực tại.
UMA.rocks và rủi ro bị thao túng
Điểm yếu lớn nhất xuất hiện qua UMA.rocks, công ty do Lancelot Chardonnet, doanh nhân công nghệ 32 tuổi sống ở Đông Âu, lập vào tháng 9/2024. Công ty không mua token UMA, họ thuyết phục người nắm token ủy quyền quyền bỏ phiếu. Đến nay, UMA.rocks kiểm soát khoảng 10% lượng UMA lưu hành. Trong thị trường phân tán, con số đó đủ biến công ty thành “cá voi” lớn nhất.
UMA.rocks còn công bố trước về cách bỏ phiếu, tạo tín hiệu mạnh cho thị trường. Năm nay, công ty đứng về phe thắng hơn 99,4% số lần. Trong vụ Donk, ủy ban bỏ phiếu 5 người của UMA.rocks có cả thành viên tên Scout, người công khai ủng hộ phe “không”. Ngày 13/4, công ty tuyên bố bỏ phiếu “không”. Cuối cùng, phe này thắng với 85%.
Với nhiều người ủng hộ thị trường dự đoán, đây là cú đánh vào niềm tin. George Shey, nhà giao dịch Polymarket từng làm việc ở quỹ phòng hộ, nhận xét nếu cơ chế quyết định sự thật có thể bị thao túng, thị trường dự đoán khó đem lại lợi ích xã hội như kỳ vọng. Gardarsson sau đó bán hết UMA và cho biết đã “mất niềm tin vào oracle”.
Hệ thống vẫn còn lộn xộn
Kể từ năm 2022, Polymarket đã đi rất xa, khi bị Ủy ban Giao dịch Hàng hóa Tương lai Mỹ phạt 1,4 triệu USD vì vận hành hoạt động cá cược bất hợp pháp. Đến quý I/2026, tổng khối lượng giao dịch trên nền tảng đạt 26,2 tỷ USD, tăng 90%. Công ty hiện hoạt động trong môi trường chính trị thuận lợi hơn, với Donald Trump Jr. ngồi trong ban cố vấn.
Dù vậy, bài toán phân xử vẫn chưa được giải. Một số người bảo vệ UMA nhận định với khoảng 25.000 đề xuất/ngày, chuyển sang cơ chế tập trung có thể làm tăng nguy cơ xử sai. Nhưng nhiều người đặt cược giận dữ cáo buộc hệ thống hiện tại giúp Polymarket tránh trách nhiệm trong những quyết định khó.
Tháng 5, trong cuộc phỏng vấn tại Harvard Business School, Coplan thừa nhận cơ chế giải quyết tranh chấp của công ty “lộn xộn” và nói sẽ có cải tiến. Sau vụ Donk, UMA.rocks cũng thay đổi: Chardonnet rời khỏi ủy ban bỏ phiếu, Scout cũng bị loại, với lý do bảo vệ độ tin cậy của quy trình.
Vụ việc của Donk có thể chỉ bắt đầu từ âm tiết ngớ ngẩn. Nhưng với Polymarket, sự việc này đặt ra câu hỏi nghiêm túc hơn nhiều: thị trường được xây trên lời hứa tìm ra sự thật sẽ tồn tại ra sao nếu chính cơ chế xác định sự thật bị nghi ngờ?
shared via nytimes,
