Vì sao thị trường dự đoán vẫn chưa phổ biến
01/07/26
 |
Lời hứa lớn, thực tế nhỏ
Thị trường dự đoán từ lâu được xem là ý tưởng hấp dẫn: cho phép con người đặt tiền vào kết quả của các sự kiện tương lai, từ đó dùng “trí tuệ đám đông” và cơ chế giá tạo ra xác suất chính xác hơn. Nhiều tên tuổi từng ủng hộ hoặc theo đuổi ý tưởng này, từ Luke Nosek, đồng sáng lập PayPal, đến Sam Bankman-Fried, nhà sáng lập FTX đang ngồi tù. Các học giả như Kenneth Arrow, Cass Sunstein, Thomas Schelling và Philip Tetlock cũng từng lập luận thị trường dự đoán có thể giúp xã hội ra quyết định tốt hơn.
Những người ủng hộ tin các thị trường này có thể làm nhiều việc: phát hiện nghiên cứu khoa học khó tái lập, kiểm chứng thông tin sai lệch trên mạng xã hội, thậm chí hỗ trợ thiết kế chính sách công. Nếu giá thị trường phản ánh xác suất tốt hơn chuyên gia, nhà đầu tư hay cử tri có thể dựa vào đó để hiểu tương lai, giống như nhìn vào giá cổ phiếu và đánh giá triển vọng Nvidia thay vì tự đọc toàn bộ báo cáo tài chính.
Nhưng câu hỏi lớn là: nếu ý tưởng này hữu ích đến vậy, vì sao thị trường dự đoán chưa xuất hiện ở khắp nơi?
Không chỉ vì luật cấm
Cách giải thích phổ biến là thị trường dự đoán bị bóp nghẹt bởi luật cờ bạc. Tại Mỹ, phần lớn thị trường dự đoán là hợp pháp và được Ủy ban Giao dịch Hàng hóa Tương lai Mỹ (CFTC) giám sát. Luật cấm một số loại hợp đồng, như hoạt động bất hợp pháp, khủng bố, ám sát, chiến tranh, cờ bạc hoặc các hoạt động tương tự bị coi là trái lợi ích công. Nhưng Kalshi đã xây dựng thị trường hợp pháp theo khung của CFTC, nơi người dùng có thể giao dịch về Oscar, số lốc xoáy trong tháng hay số đơn thuốc Ozempic trong quý.
Ngay cả ở Anh, nơi thị trường dự đoán và cá cược bầu cử hợp pháp hơn nhiều, thị trường ngoài thể thao vẫn nhỏ. Betfair có thị trường bầu cử, nhưng chỉ vài chục hợp đồng và rất ít chủ đề như kinh tế hay khoa học. Khoảng 12 triệu bảng từng được đặt vào bầu cử tổng thống Mỹ, tương đương trận cricket đơn lẻ. Vì vậy, vấn đề không nằm ở quy định.
Ba nhóm người đều không mặn mà
Người tham gia thị trường thường thuộc ba nhóm: người tiết kiệm, người đánh bạc và nhà giao dịch sắc bén.
Người tiết kiệm không thích thị trường dự đoán vì đây là trò chơi tổng bằng không, thậm chí âm sau phí nền tảng. Tiền bỏ vào đó không thể sinh lãi như cổ phiếu, trái phiếu hay tiền gửi. Trong đầu tư truyền thống, người gửi vốn có thể kỳ vọng lợi nhuận dài hạn vì vốn được dùng nhằm tạo ra sản lượng và của cải. Thị trường dự đoán không có đặc tính ấy.
Người đánh bạc cũng không bị hấp dẫn đủ mạnh. Họ thích kết quả nhanh, sự hồi hộp và các sự kiện có cộng đồng theo dõi. Thể thao đáp ứng tốt điều đó. Năm ngoái, người Mỹ đặt hơn 330 tỷ USD vào cá cược thể thao. Ngược lại, nhiều hợp đồng dự đoán có thời hạn dài, chủ đề hẹp và thiếu kịch tính. Ngay cả với bầu cử Mỹ năm 2020, 42% khối lượng giao dịch vẫn diễn ra trong tuần cuối trước ngày bỏ phiếu.
Còn các nhà giao dịch sắc bén chỉ vào thị trường nếu đủ lớn để kiếm tiền. Nhưng khi không có người tiết kiệm và người đánh bạc tạo thanh khoản, họ chủ yếu phải giao dịch với nhau. Điều đó giống như ngồi vào bàn poker toàn cao thủ: lợi nhuận ít, rủi ro bị nhiều hơn.
Phòng hộ không đủ tạo cuộc cách mạng
Ngoại lệ rõ ràng là phòng hộ rủi ro. Các thị trường quyền chọn, ngoại hối và bảo hiểm đều có tính tổng bằng không ở cấp giao dịch, nhưng vẫn rất lớn vì một bên muốn giảm rủi ro, bên kia tìm lợi nhuận. Kalshi cũng lập luận thị trường dự đoán có thể phục vụ mục đích tương tự.
Tuy nhiên, khi nhu cầu phòng hộ đủ lớn, hệ thống tài chính truyền thống thường tạo ra sản phẩm tốt hơn. Từ thập niên 1980, thị trường phái sinh phát triển công cụ giao dịch lãi suất, lạm phát, rủi ro vỡ nợ, cổ tức và nhiều biến số tài chính khác. Ngay trên Kalshi, các thị trường phổ biến nhất lại là số lần Fed cắt lãi suất hoặc lãi suất quỹ liên bang hằng tháng, những thứ vốn đã có thể giao dịch qua hợp đồng tương lai lãi suất.
Các thị trường mới lạ hơn như “siêu dẫn nhiệt độ phòng có được xác nhận trong năm nay không” hay “hiệu trưởng đại học nào bị buộc rời chức trong năm nay” có khối lượng chỉ vài trăm nghìn USD, không phải hàng triệu. Chỉ 10 hợp đồng trên Kalshi hiện có khối lượng trên 100.000 USD.
Không có bữa trưa miễn phí về tri thức
Hiện nay, thị trường dự đoán có thể hữu ích, nhưng chưa có bằng chứng chúng vượt trội các công cụ tổng hợp thông tin khác như Metaculus, 538 hay các nhóm dự báo chuyên nghiệp. Năm 2022, trong đợt bầu cử giữa kỳ Mỹ, nghiên cứu của First Sigma cho thấy Metaculus, 538 và Manifold dự báo tốt hơn Polymarket và PredictIt.
Bên cạnh đó, thị trường dự đoán khó có thể phát triển mạnh nếu không được trợ cấp, nhưng trợ cấp sẽ tốn kém, gặp vấn đề “ăn theo miễn phí” vì giá thị trường dễ bị lan truyền, và thường kém hấp dẫn hơn việc thuê chuyên gia, nhà phân tích, cố vấn hay nhóm dự báo. Một số thị trường công ích, như hợp đồng tương lai về GDP danh nghĩa, có thể đáng được hỗ trợ. Nhưng không nên mặc nhiên coi thị trường dự đoán là lời giải phổ quát.
Thị trường dự đoán là công cụ hữu ích, nhưng không phải cơ chế xác minh kết quả theo mô hình “lạc quan”. Thông tin tốt về tương lai luôn có chi phí. Không có “bữa trưa miễn phí” trong việc tìm kiếm tri thức.
shared via works in progress,
